Credit growth in terms of lira from local branches of the banks to private non-financial sector, increased after the 2008 except 2018 Sudden Stop in Turkey. Rapid credit expansion periods are visible and credit booms occurred between 2013 and 2015, in 2017 and in 2019. In the later periods duration of credit booms are shorter but the volumes are larger. Fall in interest rates are effective on the credit boom between 2013 and 2015, and in 2019 but the credit boom in 2017 is caused by Treasury support provided to Credit Guarantee Fund (KGF) in 2016 and the amount of support increased from 2 billion Turkish lira to 20 Billion Turkish lira in 2017.

Credit Growth in terms of foreign exchange basket from local branches of the banks to private non-financial sector, had increased with the capital inflow to Turkey between 2009 and 2013. Increase of foreign exchange dominated credits decreased during the European Debt crisis. The effect of funding of the Public-Private Partnership (PPP) projects should be noticed.

KÖİ projelerinin döviz açık pozisyonuna etkisiyle alakalı 2016 yılında yayımlanan 23. Finansal İstikrar Raporu’nun 34. sayfasında başlayan Reel sektör döviz açık pozisyonu ve KÖİ projelerini inceleyen kutu ile Çolak ve Yılmaz’ın (2017) araştırması incelenbilir.

Bankaların yurtiçi şubelerinden finans dışı kesime verilen lira cinsinden reel kredilerin artışı banka türleri üzerinden incelendiğinde 2013-2015 yılındaki aşırı kredi genişlemesi döneminde özel mevduat ve kamu bankalarının kredi artışındaki etkisi eşit iken, 2017 yılı sonrasında kamu bankalarının kredi artışını göğüslediği görülmektedir. Aynı zamanda kredi artışında hacmen küçük kalan katılım bankalarının 2016 yılının son çeyreğinden sonra verdiği kredi miktarını arttıdığını ve 2019 yılının son çeyreğinden koronavirüs pandemisinin ilk yılında da reel sektröü gözle görülmemiş biçimde fonladığı gözden kaçmamalıdır. Grafikte 2016 yılının ilk çeyreğinde özel ve yabancı mevduat banakaları arasındaki hata yerelde işleyen bir özel mevduat bankasının yabancı bir gruba satılmasıyla ortaya çıkmıştır.

Bankaların yurtiçi şubelerinden finans dışı kesime verilen yabancı para cinsinden reel kredilerin artışı sepet kur ve banaka türleri ile incelendiğinde sermaye akımlarına bağlı olarak çoğunlukla özel sektör tarafından verilmiş olup 2015 yılı sonrası azalmıştır. Katılım bankalarının lira cinsinden verdiği kredilere benzer olarak yabancı para cinsinden verdiği kredi miktarını 2017 yılından sonra arttırdığı görülmektedir.

Kredi Garanti Fonu (KGF) 1991 yılında kurulmuş olup ’94 yılından itibaren kredilere kefalet vermeye başlamıştır. KGF tarafından verilen kefaletler kuruluşundan 2015 yılına kadar düşük miktardan kalmış olup 2016 yılının Aralık ayında sağlanan ve miktarı 2017 yılı Mart ayında daha da arttırılan Hazine desteği görülmemiş düzeyde artmıştır.

KGF verilen kefaletle verilen kredi miktarını nominal olarak ve yabancı para birmi ayrımı yapmadan toplu olarak yayınladığından kredi artışlarındaki KGF etkisi nominal olarak yabancı paraların değerlenme etkisi göz ardı edilerek hesaplanacaktır. Faaliyet raporlarındaki kullandırılan kredi miktarı göz önüne alındığında 2017 yılındaki kredileri %75.3’ü, 2018 yılındaki kredilerin %38’i, 2019 yılındaki krediler %39.1’i ve 2020 yılındaki kredilerin %23.8’i Hazine destekli KGF garantili kredilerdir. Ayrıca çalışmaya başlanan dönemde KGF’nin 2019 yılı faaliyet raporunu 2020 yılı içinde yayımlamaması bu hesaplamanın yapılmasını zorlaştırmıştır. 26.09.2020 tarihli KGF sitesinebakıldığında 2019 Raporu görülmemektedir. Ancak 12.03.2021 tarihli KGF sitesinde 2020 raporu görüntülenebilmektedir.

Ayrıca KGF kefaletli kredilerinin temerrüte düşmesi halinde kamu bankaları tarafından verilen KGF kredilerinin görev zararları ve KGF garantileriyle ve özel bankalar tarafından verilen KGF kredilerilenin yine bu kurumun garatileriyle kamu maliyesine yük bindirmesi mümkündür. Dönem içerisindeki kamu bankalarının görev zararları ve KGF’ye sağlanan desteklerin boyutundaki artış 2017 yılından sonra göze çarpmaktadır.

Türkiye’deki aşırı kredi genişlemeleri reel olarak para birimleri üzerinden incelenmiştir. Lira cinsindn aşırı kredi genişlemesi dönemleri sermaya çıkışlarıyla eşzamanlı olarak 2013-2015 yılları arası, 2017 yılı ve 2019 yılında gerçekleşmiştir. 2017 ve 2019 yıllarındaki kredi artışları çoğunlukla kamu bankalarından sağlanan krediler ve KGF’ye sağlanan hazine desteği ile gerçekleşmiştir.

Yabancı para cinsinden aşırı kredi gnişlemesi ise sermaye akımlarına bağlı olarak 2009-2013 yılları arasında gerçekleşmiştir.

Gelir tablosuna aşina olmayan okuyucular için bir açıklama ile başlayacağım. Kârlar; faaliyet gelirleri, net diğer faaliyet olağan gelirleri ve net olağanüstü gelirlerinin toplamından finansal giderlerin ve vergilerin çıkartılmasıyla elde edilmektedir. Faaliyet kârı net satıştan satılan malların maliyeti ile faaliyet giderlerinin çıkartılması ile elde edilmektedir. Maliyetlerin net satışlardan hızlı büyümesi veya net satışların maliyetlerden hızlı azalması sonucunda faaliyet karları azalmaktadır. Ayrıca kambiyo karları ve zararları diğer faaliyet olağan gelirleri hesabında bulunmaktadır ki incelenen sektörlerde kambiyo gelirleri veya zararları bu hesabı oluşturan diğer hesaplardan görece daha büyük ve daha değişken olduğundan net diğer faaliyet olağan gelirleri kur şoklarının incelemesinde kullanılacaktır. Ayrıca olağanüstü net gelirler, diğer giderler hesabı hariç, sabit kıymet satışlarından kaynaklanan zarar ve kazançları içermektedir. Demirbaşlar amortismana tabi tutulmuş fiyatından daha düşük bir fiyattan satılması haline net olağanüstü zarar ortaya çıkmakta ve bu durum firmanın finansman ihtiyacının arttığını göstermektedir. Finansman giderleri hesabı kısa ve uzun vadeli kredilerin faizlerini içermektedir. Bu hesaplar vergi öncesi kârı oluşturmaktadır. Devlete karşı yükümlülüklerin yanı sıra vergilerin kârdan çıkartılması net kârı vermektedir.

Faaliyet Karları dönem içerisinde firmaların büyüklüğü ve sektörlerin türlerine göre değişiklik göstermektedir. Faaliyet karlarının net satışlara oranı firma büyüklükleri küçüldükçe azalmaktadır. Ayrıca küçük, orta ve mikro ölçekli firmalar için 2016 yılına kadar azalan faaliyet karlarının net satışlara oranı 2016 sonrasında artış göstermektedir. Büyük ölçekli firmalarda ise bu durum 2014 yılı çevresinde sürmektedir. Büyük ve orta ölçekli firmaların faaliyet karlarının net satışlarına oranı dönem sonunda arttırmaktayken küçük ve mikro ölçekli şirketlerde bu durum sektör türüne göre değişmektedir. Ticarete konu olan küçük ve mikro sektörler liranın değer kaybıyla beraber satışlarının bir kısmını oluşturan yabancı paralar ile faaliyet karlarının net satışlara oranını arttırmışken, ticarete konu olmayan firmaların faaliyet karlarının net satışlara oranı 2009 yılına göre azalmıştır.

Net faaliyet olağan gelirlerinin net satışları hacmen farklılık gösterse de küçük ölçekli şirketler hariç, firma boyutlarından bağımsız türk lirasının değer kaybettiği yıllarda azalmaktadır. Bu oranın faaliyet karlarının net satışlara oranına yakın olması Demiröz ve Erdem’in(2018) sermaye hesaplarındaki serbestleşmeyle, gelir tablosunda faaliyet gelirleri dışındaki hesapların kârlar üzerindeki etkinliğini arttığını teziyle doğrulamaktadır. Kısaca liranın değer kaybıyla ortaya çıkan zararlar bu hesap üzerinden incelenebilmektedir.

Finansman giderlerinin faiz ve vergi öncesi karlara (FVÖK) oranı ise firmaların karları ile kullandığı uzun ve kısa vadeli kredilerinin faizlerini ödeyebilme kapasitelerini göstermektedir. Olağanüstü gelirler ile finansman giderleri FVÖK’ten çıkartıldığında vergi öncesi kar elde edilmektedir. Olağanüstü gelirler finansman giderlerine nispeten daha küçük olduğundan, finansman giderlerindeki artış vergi öncesi karın azalmasında daha tutarlı bir değişken olmaktadır. Dönem içerisinde finans dışı kesimin kredi kullanımının artmasıyla faiz ödemeleri de artmış buna bağlı olarak ticarete konu olmayan sektörlerde karlılık azalmışen, ticarete konu olan sektörlerde karlılık ihracatın etkisiyle sabit kalmıştır. Burada dikkat çeken bir başka konu ise uzun ve kısa vadeli mali yükümlülükleri görece az olan küçük ve mikro ölçekli firmaların finansman giderlerinin vergi öncesi kar marjlarının düşüklüğü nedeniyle yüksek gözükmesidir.

Dönem sonuna doğru faaliyet karları artan ölçekli ticarete konu olmayan sektörler artan finansman giderleri ve kur şokları ile geçmişe göre daha düşük kar marjlarına sahiptirler. Ticarete konu olan sektörler ise ihracat ile karlarını büyüklüklerine göre belirli bir aralıkta sabit tutabilmişlerdir. Ek olarak kar marjları büyük, orta ve küçük ölçekli firmalardan az olan fakat Türkiye’deki firma sayısının yaklaşık %62.5’ini oluşturan mikro ölçekli firmaların dönem boyunca zararda olması, hükümetin gerçekleştirdiği vergi affı politikalarının bu firmalar için ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Dönem içerisinde firmaların mali yükümlülükleri artmıştır. Ticarete konu olmayan büyük ve orta ölçekli firmaların mali yükümlülüklerinin pasiflerine oranı, ticarete konu olan sektörleri geçmiş, ticarete konu olmayan küçük ve mikro ölçekli firmalarda ise fark görece azalmıştır. Bu duruma ticarete konu olmayan firmalarına artan uzun vadeli kredi kullanımları sebep olmuştur.

Borçlulukla alakalı bir diğer konu ise ticari ve diğer borçlardır. Bu borçlardaki artış sektör içi ve sektörler arası borçluluğun boyutunu göstermektedir. Orta, küçük ve mikro ölçekli firmaların ticari ve diğer borçlarının pasiflerine oranı dönem boyunca artmaktadır. Büyük ölçekli firmalarda ise bu durum sektör türüne göre değişmektedir. Ticarete konu olan sektörlerde bu oran 2012 yılı sonrası nispeten sabit kalmışken, ticarete konu olmayan sektörlerde artmıştır.

Frimaların yükümlülükleri dönem boyunca artmıştır. Bu durum ani gelir daralmalarında bir borç krizi çıkması riskinin ve artan kredi kullanımıyla bu riskin finansal sistem üzerinde birikmesini ihtimalini arttığını göstermektedir. Firmaların tekil durumu ve hangi bankalarla finansal ilişkiye girdiği mevcut veri setiyle öğrenilemediğinden bu riskin sektörler arasında nasıl dağılacağı ve hangi bankaları etkileyeceği gösterilememektedir.

Firmaların kısa vadeli borçlarını ödeyebilme kapasetileri dönen varlıkları ve asit test skoruyla incelendiğinde, firmalar dönen varlıklarıyla borçlarını ödeyebildikleri fakat stokları hesaba dahil edilmediğinde yani asit skoruyla inceleme yapıldığında firmaların daha likit varlıklarıyla büyüklüklerinden bağımsız olarak kısa vadeli borçlarını ödeyemedikleri görülmektedir.

Dönem boyunca artan kredi kullanımına karşın ticarete konu olmayan sektörler artan finansman giderleri ve kur şokları ile geçmişe göre daha düşük kar marjlarına sahiptirler. Faiz giderleri karlar üzerinde baskı kurmaktadır. Ticarete konu olan sektörler ise karlarını liranın değer kaybıyla artan ihracat gelirleri ile büyüklüklerine göre belirli bir aralıkta sabit tutmuşlardır. Vergi affı politikaları mikro ölçekli firmalar için önemli bir gelir kaynağı oluşturmuş ancak kamu gelirleri üzerine yük bindirmiştir.

Ayrıca firmaların mali borçlarının yanı sıra ticari ve diğer borçlulukları da artmıştır. Bu borçların firmaların stoklarını satmadan ödeyebilmeleri mümkün gözükmemektedir. Firmaların borçluluğu yalnızca bankaları değil yüksek ticari ve diğer borçlarıyla reel sektörü de tehdit eden bir faktöre dönüşmüştür.

Finans dışı kesime kullandırılan kredilerdeki artış yatırımları arttırarak uzun vadeli büyümeyi ve mali yatırımları arttırarak kısa vadeli büyümeyi desteklese de firmaların geçen on yıldan kalan borçlarının ödenmesinde kullanımı da büyümeyi küçültebilir. 2017 yılındaki mali borçlar ile ticari ve diğer borçlar incelendiğinde ticarete konu olmayan orta, küçük ve mikro ölçekli firmalarda ve ticarete konu olan büyük, küçük ve mikro boyutlu şirketlerde bu durum gözlemlenebilmektedir. 2020 yılındaki aşırı kredi genişlemesindeki durum ise Eylül ayında açıklanacak veriler ile aydınlanacaktır.

Ayrıca Türkiye’deki reel sektörün toplam bilanço büyüklüğünün yaklaşık %42’sini oluşturan ticarete konu olmayan sektörlerin faiz giderleri karşısında eriyen karları ve pandemiyle başlayan mevcut ekonomik durum yatırımları azaltan ve uzun vadeli büyümeyi yatırımlar üzerinden azaltan bir etken olarak karşımıza çıkabilir.

Pandemiyle ortaya çıkan gelir şokuyla beraber KGF kefaletli kredilerinin temerrüte düşmesi halinde kamu bankaları tarafından verilen KGF kredilerinin görev zararları ve KGF garantileriyle ve özel bankalar tarafından verilen KGF kredilerilenin yine bu kurumun garatileriyle kamu maliyesine yük bindirmesi mümkündür. Dönem içerisindeki kamu bankalarının görev zararları ve KGF’ye sağlanan desteklerin boyutundaki artış 2017 yılından sonra göze çarpmaktadır. Bu durum hali hazırda bütçe açığı veren ve pandemi koşullarında daha da kötüleşen hazine bilançosununu kötüleştirmektedir.

Buna ek olarak bankalardaki temerrüte düşen kredi miktarını da çalışmanın yapıldığı dönemde arttırmıştır. Ne yazık ki bu veri setiyle alakalı mevcut düzenlemeler ve bankaların batık kredileri gizleme konusundaki kabiliyetleri detaylı inceleme yapmayı engelliyor. Fakat banakacılık sektörünün tahsil imkanı sınırlı ve tahsili şüpheli kredilerine bakıldığında dönem boyunca ve aşırı kredi genişlemelerinden sonraki artışı belirgindir.